حوزه عمومي

حوزه عمومي

هابرماس

درس:

مفاهيم و نظريات ارتباطات جمعي

استاد: دکتر مظفری 

 

مقدمه

 

نخستین موضوعی که هابرماس پس از نوشتن رساله  (دکتری) خود بدان پرداخت جایگاه بحث عمومی بود و انتخاب این موضوع تصادفی نبود. کتاب تحول ساختاری حوزه عمومی (1989) به زبان انگلیسی ترجمه شده است، یکی از پرنفوذترین آثار نزد جنبش نو پای مخالفان در درون دانشگاههای آلمان بود و بحثهای داغ و مشاجرات گسترده ای در دهه 1960 برانگیخت. این اثر همانند تقریبا کل آثاری که هابرماس از آن پس نوشته است، واکنشها و پاسخهای گوناگون و گاه تشویش آمیز و اغلب پر شوری از سوی خوانندگان به دنبال آورد. چندین کتاب در پاسخ مستقیم به آن اثر نوشته شد و مقالات بسیاری نظر هابرماس درباره حوزه عمومی را تایید، تصحیح و یا رد کردند.

به هر حال هیچ کس از آن کتاب نادیده نگذشت و هیچ عالم علوم اجتماعی و انسانی نبود که با استدلالهای اصلی آن کتاب آشنا نباشد. با این حال کتاب تحول ساختاری حوزه عمومی در مقایسه با مجموع آثار بعدی هابرماس قدر ی نا هماهنگ به نظر می رسد. در حالی که اغلب کوششهای نظری او حاوی مباحث فلسفی سنگین و انتزاعی و واژگان تخصصی ماخوذ از حوزه های گوناگون هستند، کتاب تحول ساختاری حوزه عمومی زبان جامعه شناختی چندان پیچیده ای به کار نمی برد و توصیفی و تمثیلی بسیاری در بر دارد. در این اثر بحث نظری اغلب با به میان کشیدن گفتگو درباره قهوه خانه ها، روزنامه ها و محافل ادبی قطع می شود. گرچه این کتاب روشی بین رشته ای بکار می رود و اهمیت بین رشته ای دارد، اما بیش از آثار بعدی او به عنوان چار چوبی برای مطالعه جامعه شناختی تناسب دارد.

کتاب تحول ساختاری حوزه عمومی با وجود آنکه آثار هابرماس قدری غیر عادی است اما علایقی را که اساس چشم انداز عمومی وی را تشکیل می دهند و همچنان حتی در آخرین آثار او دارای اهمیت هستند، به روشنی عرضه کرده است. حتی همین اواخر در ژوئن 1989 هابرماس مقاله ای منتشر ساخت که در طی آن چار چوب برداشتی تجویزی از حوزه عمومی را به دست می دهد.آنچه موجب جلب نظر هابرماس به مقوله حوزه عمومی در گذشته و حال شده است، اهمیت این مفهوم به عنوان اساس نقد جامعه مبتنی بر اصول دموکراتیک بوده است. حوزه عمومی، عرصه ای است که در آن افراد به منظور مشارکت در مباحث باز و علنی گرد هم می آیند. البته می توان مفهوم کلی حوزه عمومی را با توجه به متن تاریخی مورد نظر و مسائل مورد بحث در هر مورد جزئی تر ساخت. حوزه عمومی بورژوایی که موضوع اصلی کتاب تحول ساختاری است، ریشه در حوزه خصوصی دارد و به واسطه گفتگو و مذاکره شهروندان درباره مسائل عمومی تشکیل می شود. حوزه عمومی ادبی که به نظر هابر ماس صورت اولیه حوزه عمومی سیاسی یعنی حوزه عمومی معطوف به مسائلی سیاستگذاری دولتی را به دست می دهد، نه با مسائل حکومتی بلکه با امور فرهنگی سر و کار دارد. حوزه عمومی در شکل بورژوایی و نوع سیاسی آن، به عنوان نهاد میانجی بین علایق خصوصی و قدرت عمومی بر اساس مغلطه ایدئولوژیکی بنیادینی قرار  دارد و آن هم وحدت هویت مالک (بورژوا) و انسان است. با این حال در همه نمودهای آن اصول برابری و امکان دسترسی ، اصولی غیر قابل حذف هستند. حوزه عمومی بر خلاف نهادهایی که تحت سلطه خارجی قرار دارند و یا دارای روابط قدرت درونی هستند، از اصول مشارکت و نظارت دموکراتیک، نوید می دهد.